فوج لرزه ای تسوج ۱۸ خرداد ۱۳۹۸

دکترعلی بیت اللهی

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی

شرح رخداد

۱۱ زمین لرزه کوچک بنا به گزارش مرکز لرزه نگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران از اولین ساعات شروع روز ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ در محدوده اطراف تسوج بصورت خوشه لرزه ای که در شکل ۱ محل و موقعیت آن نشان داده شده است رخ داد. این زمین لرزه ها از ساعت ۰۱:۰۹:۳۹ با بزرگی ۲٫۵ شروع و با رخدادهای متوالی زلزله های با بزرگی تا ۳٫۶ ادامه پیدا کرده و تا ساعت ۰۹:۳۰:۴ صبح روز هجدهم خرداد مشتمل بر ۱۱ خردلرزه فوج لرزه ای تسوج را واقع در ۹ کیلومتری شمال شرق آن تشکیل دادند.

شکل۱- موقعیت خوشه ای لرزه ای تسوج

محدوده مرکز خوشه لرزه ای از مرکز شهر تبریز ۳۰ کیلومتر فاصله داشته و در غرب این شهر واقع می گردد. همانگونه که ذکر گردید این زلزله ها در ۹ کیلومتری شمالشرق شهر تسوج جانمائی می شوند.

گسل مسبب

با جانمائی زلزله های رخ داده بر روی نقشه گسله های شناسائی شده منطقه، بر اساس شکل ۲، بنظر می رسد که گسل تسوج و فعالیت آن( که در چند ماه اخیر موجب رخداد خردلرزه های دیگری نیز در این منطقه بوده) مسبب رخداد این فوج لرزه ای ۱۸ خرداد تسوج باشد.

محدوده شمالی دریاچه ارومیه تحت تاثیر عارضه عمده تکتونیکی شمالغرب کشور، یعنی گسل شمال تبریز بشدت تکتونیزه و در بر دارنده سامانه های گسلی متعددی است که در امتداد و یا بصورت مایل بر راستای گسل امتداد لغز شمال تبریز واقع می گردند. گسله های تسوج و صوفیان با امتداد مشابه هم به سوی گسل شمال تبریز مجانب می شوند. محدوده رخداد فوج لرزه ای ۱۸ خرداد تسوج در زون تجانب گسل تسوج به گسل شمال تبریز(گره تکتونیکی تسوج – شمال تبریز) در حوالی روستای ارلان می باشد.

گسل تسوج گسلی امتداد لغز و همانند گسل شمال تبریز چپ بر است. زمین لرزه های متعدد تاریخی رخ داده حوالی تسوج به این گسله نسبت داده می شود. طول آن، با سگمنت هائی که از گسل شمال تبریز جدا شده و در شمال غرب دریاچه ارومیه با تغییر انحنای محسوس از امتداد جنوب غرب به راستای شمال غرب (با میل پائین ) تغییر جهت داده و از حوالی روستای شکریازی می گذرد، حدود ۵۵ کیلومتر برآورد شده است. این گسل، گسله ایست مهم و کاری که ضرورت دارد فعالیت لرزه ای آن بدقت پایش گردد.

شکل۲- خوشه لرزه ای تسوج و گسله های اطراف آن

زلزله های یکماهه اخیر منطقه

در شکل ۳ لرزه خیزی یکماهه منطقه نشان داده شده است. در طول این مدت، حدود ۲۶ زمین لرزه در امتداد گسل تسوج و بخشی از گسل شمال تبریز رخ داده است که نشان از فعال بودن این عارضه تکتونیکی مهم در شمال شهر تسوج است.

بنظر می رسد که فعالیت های لرزه ای در شمالغرب کشور و بویژه در امتداد گسل شمال تبریز و شاخه های مجانب بر آن بر طبق یک تنش و الگوی تکتونیکی رخ می دهند. محتمل است که رخداد این فوج لرزه ای، مرتبط با تنش در گسله شمال تبریز باشد که نمود فعالیت های آن را در چند ماه گذشته در حوالی باسمنج( گزارش این زمین لرزه های خرد پیشتر توسط نگارنده این یادداشت منتشر شده است) شاهد بودیم.

شکل۳- زمین لرزه های یکماهه اطراف گسله تسوج

مراکز جمعیتی نزدیک به خوشه لرزه ای تسوج

تسوج شهر کوچکی از حوزه شهرستان شبستر در آذربایجانشرقی است که بنا بر آمار ۱۳۹۵، دارای ۷۵۲۲ نفر جمعیت بوده که در ۲۴۱۷ واحد مسکونی این شهر زندگی می کنند. لازم بذکر است که بنا بر همین آمار کیفیت واحدهای مسکونی این شهر مطلوب نبوده و بالغ بر ۱۹۰۰ واحد مسکونی آن بنائی و فاقد اسکلت می باشد.

علاوع بر تسوج شهر کشک سرای(از توابع شهرستان مرند) نیز به زون رخداد این زمین لرزه ها نزدیک و در ۱۵ کیلومتری شمالشرق محدوده وقوع زلزله ها واقع است. این شهر دارای جمعیتی بالغ بر ۸۰۶۰ نفر(آمار ۱۳۹۵) بوده و تعداد واحدهای مسکونی آن نیز ۲۳۷۵ واحد می باشد. از این تعداد واحدهای مسکونی حدود ۱۹۸۹ واحد فاقد اسکلت می باشد که تخریب ناشی از زمین لرزهای بزرگ در چنین شرایطی نظیر شهر تسوج مطمئنا بیشتر خواهد شد.

علاوه بر دو شهر کوچک تسوج در جنوب غربی محل تمجمع خرد لرزه های ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ و کشک سرای در شمال شرقی آن، آبادی های متعددی دیگری نیز در امتداد گسله تسوج و محدوده پراکنش خردلرزه های فوج لرزه ای تسوج واقع شده اند که در شکل ۴ نشان داده شده اند. از این میان می توان به روستاهای چهرگان، امستجان، انگشت جان، پیربالا، ارلان و باغ ارلان و روستای سرخه اشاره کرد.

شکل۴- آبادی های اطراف گسل تسوج و زون پراکنش خرد لرزه های ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ تسوج

پیشنهادات

فعالیت های لرزه ای در امتداد گسل شمال تبریز و شاخه های جانبی آن نظیر گسل تسوج و صوفیان و خوی، برای نگارنده این سطور و کلیه متخصصان فعال در این زمینه که از سابقه لرزه خیزی شمالغرب کشور و بویژه زمین لرزه های ویرانگر منطقه، اطلاع دارند، مفهوم مهمی را داراست و بر همین اساس است که حتی رخداد خردلرزه ها نیز اهمیت پیدا می کند. گاه نظیر زمین لرزه های ازگله کرمانشاه و بم مشاهده شده است که پیش از وقوع رخداد زلزله های سترگ، پیش لرزه های خرد و متوسطی رخ داده و متعاقب آن زمین لرزه اصلی رخ داده است. اهمیت نگاه ویژه به منطقه تبریز و اطراف آن نظیر تسوج به این دلیل است که مراکز جمعیتی درست در مجاورت گسله هایی با توان لرزه زائی بزرگ واقع شده اند. از طرفی همانگونه که در این گزارش در مورد کیفیت واحدهای مسکونی شهرهای تسوج و کشک سرای ذکر گردید، شرایط مطلوبی بر ساخت و سازهای موجود منطقه حاکم نیست و با زلزله های نه چندان بزرگ هم احتمال خسارت عمده مورد انتظار است. با توجه به کلیه موارد مذکور، نکات زیر را به عنوان پیشنهاد به مسئولان ذیربط اعلام می دارد:

  1. گسل شمال تبریز و شاخه های جانبی آن مانند گسل تسوج و صوفیان باید با نصب و تجهیز دستگاه های لرزه نگاری و شتابنگاری بیشتری تحت مونیتورینگ برخط و دائمی با هدف اعلام هشدارهای واقع بینانه قرار گیرد.
  2. ضرورت دارد هرگونه تغییر قابل ملاحظه و منطقه ای در سطح آب زیرزمینی، رنگ و کیفیت آن مورد بررسی پیوسته قرار گیرد.
  3. ضرورت دارد رفتار صحیح عمومی در حین رخداد زلزله ها به مردم منطقه از طریق رسانه های استانی آموزش داده شود. در این خصوص پیشتر فیلم های کوتاهی جهت دسترسی عمومی در کانال t.me/Dr_AliBeitollahi قرار داده شده است.
  4. کیفیت ساختمان های مسکونی شهرها و روستاهای منطقه مطلوب نیست باید در این زمینه نیز اقدامات بنیادین در دستور کار قرار گیرد. جبران خسارت های ناشی از زلزله در یک مقطع زمانی کوتاه بمراتب سخت تر از بهسازی تدریجی واحدهای مسکونی موجود است.

    شرح رخداد

    ۱۱ زمین لرزه کوچک بنا به گزارش مرکز لرزه نگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران از اولین ساعات شروع روز ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ در محدوده اطراف تسوج بصورت خوشه لرزه ای که در شکل ۱ محل و موقعیت آن نشان داده شده است رخ داد. این زمین لرزه ها از ساعت ۰۱:۰۹:۳۹ با بزرگی ۲٫۵ شروع و با رخدادهای متوالی زلزله های با بزرگی تا ۳٫۶ ادامه پیدا کرده و تا ساعت ۰۹:۳۰:۴ صبح روز هجدهم خرداد مشتمل بر ۱۱ خردلرزه فوج لرزه ای تسوج را واقع در ۹ کیلومتری شمال شرق آن تشکیل دادند.

    شکل۱- موقعیت خوشه ای لرزه ای تسوج

    محدوده مرکز خوشه لرزه ای از مرکز شهر تبریز ۳۰ کیلومتر فاصله داشته و در غرب این شهر واقع می گردد. همانگونه که ذکر گردید این زلزله ها در ۹ کیلومتری شمالشرق شهر تسوج جانمائی می شوند.

    گسل مسبب

    با جانمائی زلزله های رخ داده بر روی نقشه گسله های شناسائی شده منطقه، بر اساس شکل ۲، بنظر می رسد که گسل تسوج و فعالیت آن( که در چند ماه اخیر موجب رخداد خردلرزه های دیگری نیز در این منطقه بوده) مسبب رخداد این فوج لرزه ای ۱۸ خرداد تسوج باشد.

    محدوده شمالی دریاچه ارومیه تحت تاثیر عارضه عمده تکتونیکی شمالغرب کشور، یعنی گسل شمال تبریز بشدت تکتونیزه و در بر دارنده سامانه های گسلی متعددی است که در امتداد و یا بصورت مایل بر راستای گسل امتداد لغز شمال تبریز واقع می گردند. گسله های تسوج و صوفیان با امتداد مشابه هم به سوی گسل شمال تبریز مجانب می شوند. محدوده رخداد فوج لرزه ای ۱۸ خرداد تسوج در زون تجانب گسل تسوج به گسل شمال تبریز(گره تکتونیکی تسوج – شمال تبریز) در حوالی روستای ارلان می باشد.

    گسل تسوج گسلی امتداد لغز و همانند گسل شمال تبریز چپ بر است. زمین لرزه های متعدد تاریخی رخ داده حوالی تسوج به این گسله نسبت داده می شود. طول آن، با سگمنت هائی که از گسل شمال تبریز جدا شده و در شمال غرب دریاچه ارومیه با تغییر انحنای محسوس از امتداد جنوب غرب به راستای شمال غرب (با میل پائین ) تغییر جهت داده و از حوالی روستای شکریازی می گذرد، حدود ۵۵ کیلومتر برآورد شده است. این گسل، گسله ایست مهم و کاری که ضرورت دارد فعالیت لرزه ای آن بدقت پایش گردد.

    شکل۲- خوشه لرزه ای تسوج و گسله های اطراف آن

    زلزله های یکماهه اخیر منطقه

    در شکل ۳ لرزه خیزی یکماهه منطقه نشان داده شده است. در طول این مدت، حدود ۲۶ زمین لرزه در امتداد گسل تسوج و بخشی از گسل شمال تبریز رخ داده است که نشان از فعال بودن این عارضه تکتونیکی مهم در شمال شهر تسوج است.

    بنظر می رسد که فعالیت های لرزه ای در شمالغرب کشور و بویژه در امتداد گسل شمال تبریز و شاخه های مجانب بر آن بر طبق یک تنش و الگوی تکتونیکی رخ می دهند. محتمل است که رخداد این فوج لرزه ای، مرتبط با تنش در گسله شمال تبریز باشد که نمود فعالیت های آن را در چند ماه گذشته در حوالی باسمنج( گزارش این زمین لرزه های خرد پیشتر توسط نگارنده این یادداشت منتشر شده است) شاهد بودیم.

    شکل۳- زمین لرزه های یکماهه اطراف گسله تسوج

    مراکز جمعیتی نزدیک به خوشه لرزه ای تسوج

    تسوج شهر کوچکی از حوزه شهرستان شبستر در آذربایجانشرقی است که بنا بر آمار ۱۳۹۵، دارای ۷۵۲۲ نفر جمعیت بوده که در ۲۴۱۷ واحد مسکونی این شهر زندگی می کنند. لازم بذکر است که بنا بر همین آمار کیفیت واحدهای مسکونی این شهر مطلوب نبوده و بالغ بر ۱۹۰۰ واحد مسکونی آن بنائی و فاقد اسکلت می باشد.

    علاوع بر تسوج شهر کشک سرای(از توابع شهرستان مرند) نیز به زون رخداد این زمین لرزه ها نزدیک و در ۱۵ کیلومتری شمالشرق محدوده وقوع زلزله ها واقع است. این شهر دارای جمعیتی بالغ بر ۸۰۶۰ نفر(آمار ۱۳۹۵) بوده و تعداد واحدهای مسکونی آن نیز ۲۳۷۵ واحد می باشد. از این تعداد واحدهای مسکونی حدود ۱۹۸۹ واحد فاقد اسکلت می باشد که تخریب ناشی از زمین لرزهای بزرگ در چنین شرایطی نظیر شهر تسوج مطمئنا بیشتر خواهد شد.

    علاوه بر دو شهر کوچک تسوج در جنوب غربی محل تمجمع خرد لرزه های ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ و کشک سرای در شمال شرقی آن، آبادی های متعددی دیگری نیز در امتداد گسله تسوج و محدوده پراکنش خردلرزه های فوج لرزه ای تسوج واقع شده اند که در شکل ۴ نشان داده شده اند. از این میان می توان به روستاهای چهرگان، امستجان، انگشت جان، پیربالا، ارلان و باغ ارلان و روستای سرخه اشاره کرد.

    شکل۴- آبادی های اطراف گسل تسوج و زون پراکنش خرد لرزه های ۱۸ خرداد ۱۳۹۸ تسوج

    پیشنهادات

    فعالیت های لرزه ای در امتداد گسل شمال تبریز و شاخه های جانبی آن نظیر گسل تسوج و صوفیان و خوی، برای نگارنده این سطور و کلیه متخصصان فعال در این زمینه که از سابقه لرزه خیزی شمالغرب کشور و بویژه زمین لرزه های ویرانگر منطقه، اطلاع دارند، مفهوم مهمی را داراست و بر همین اساس است که حتی رخداد خردلرزه ها نیز اهمیت پیدا می کند. گاه نظیر زمین لرزه های ازگله کرمانشاه و بم مشاهده شده است که پیش از وقوع رخداد زلزله های سترگ، پیش لرزه های خرد و متوسطی رخ داده و متعاقب آن زمین لرزه اصلی رخ داده است. اهمیت نگاه ویژه به منطقه تبریز و اطراف آن نظیر تسوج به این دلیل است که مراکز جمعیتی درست در مجاورت گسله هایی با توان لرزه زائی بزرگ واقع شده اند. از طرفی همانگونه که در این گزارش در مورد کیفیت واحدهای مسکونی شهرهای تسوج و کشک سرای ذکر گردید، شرایط مطلوبی بر ساخت و سازهای موجود منطقه حاکم نیست و با زلزله های نه چندان بزرگ هم احتمال خسارت عمده مورد انتظار است. با توجه به کلیه موارد مذکور، نکات زیر را به عنوان پیشنهاد به مسئولان ذیربط اعلام می دارد:

  5. گسل شمال تبریز و شاخه های جانبی آن مانند گسل تسوج و صوفیان باید با نصب و تجهیز دستگاه های لرزه نگاری و شتابنگاری بیشتری تحت مونیتورینگ برخط و دائمی با هدف اعلام هشدارهای واقع بینانه قرار گیرد.
  6. ضرورت دارد هرگونه تغییر قابل ملاحظه و منطقه ای در سطح آب زیرزمینی، رنگ و کیفیت آن مورد بررسی پیوسته قرار گیرد.
  7. ضرورت دارد رفتار صحیح عمومی در حین رخداد زلزله ها به مردم منطقه از طریق رسانه های استانی آموزش داده شود. در این خصوص پیشتر فیلم های کوتاهی جهت دسترسی عمومی در کانال t.me/Dr_AliBeitollahi قرار داده شده است.
  8. کیفیت ساختمان های مسکونی شهرها و روستاهای منطقه مطلوب نیست باید در این زمینه نیز اقدامات بنیادین در دستور کار قرار گیرد. جبران خسارت های ناشی از زلزله در یک مقطع زمانی کوتاه بمراتب سخت تر از بهسازی تدریجی واحدهای مسکونی موجود است.                                                                                                                                                                       منبع. اداره کل راه و شهرسازی استان آذربایجان شرقی
Print Friendly, PDF & Email